Wat is stomatitis?

Een ontstoken mondslijmvlies

"Stomatitis" betekent letterlijk ontsteking (-itis) van de mond (stoma). Het is geen enkele ziekte maar een parapluterm voor uiteenlopende ontstekingen van het slijmvlies van wangen, tong, tandvlees, lippen en verhemelte.

De oorzaken lopen sterk uiteen: een afweerreactie (aften), een infectie (virus, schimmel), beschadiging (een prothese, een scherpe rand, een verbranding), een behandeling (chemo- of radiotherapie) of een onderliggende ziekte. Veel vormen zijn onschuldig en gaan vanzelf over, maar omdat sommige op een aandoening kunnen wijzen, is het belangrijk om aanhoudende of ongewone klachten te laten beoordelen.

Verschijningsvormen

De belangrijkste vormen

Afteuze stomatitis

aften — de meest voorkomende

Kleine, ronde zweertjes met een witgele bodem en een rode rand, op het beweeglijke slijmvlies. Pijnlijk maar onschuldig; genezen vanzelf. Recidiverende aften (RAS) komen telkens terug.

Orale mucositis

door chemo- of radiotherapie

Een uitgebreide, pijnlijke ontsteking van het mondslijmvlies als bijwerking van kankerbehandeling. Vraagt intensieve mondzorg en begeleiding rond de behandeling.

Prothesestomatitis

onder het kunstgebit

Een rode ontsteking van het verhemelte onder een prothese, vaak samenhangend met candida en onvoldoende prothesehygiëne. Zie ook orale candidiasis.

Stomatitis angularis

mondhoekkloofjes (perlèche)

Rode, pijnlijke kloofjes in de mondhoeken. Vaak een mengbeeld van candida en bacteriën, bevorderd door vocht in de plooien en soms een vitaminetekort.

Sommige vormen zijn infectieus en hebben een eigen aanpak: een schimmel (zie orale candidiasis) of het herpesvirus (koortslip/eerste herpesinfectie). Deze pagina richt zich vooral op aften, de meest voorkomende niet-infectieuze vorm.

Aften in detail

Recidiverende afteuze stomatitis (RAS)

Aften treffen ongeveer één op de vijf mensen op enig moment. De precieze oorzaak is niet volledig bekend, maar er wordt gedacht aan een door T-cellen gemedieerde afweerreactie van het slijmvlies, uitgelokt door verschillende factoren. Aften zijn niet besmettelijk. Klassiek worden drie typen onderscheiden:

Minor-aften

Klein (< 1 cm), oppervlakkig, de meest voorkomende vorm. Genezen binnen 1–2 weken zonder litteken.

±80% van de gevallen

Major-aften

Groter en dieper, pijnlijker, kunnen weken aanhouden en soms een litteken achterlaten.

Minder vaak

Herpetiforme aften

Veel hele kleine zweertjes tegelijk (ondanks de naam níét door herpes veroorzaakt).

Zeldzaam

Uitlokkende factoren

Aften ontstaan vaak rond herkenbare triggers, al verschilt dat per persoon:

Stress & vermoeidheid

Een veelgenoemde uitlokker van een opvlamming.

Klein trauma

Een wondje door bijten, een scherpe rand of poetsen.

Bepaalde voeding

Zuur of gekruid voedsel, bij sommigen specifieke producten.

Tekorten

Soms een tekort aan ijzer, foliumzuur of vitamine B12.

Hormonen

Schommelingen, bijvoorbeeld rond de menstruatie.

Aanleg

Aften komen vaker voor binnen families.

Herkennen

Klachten bij stomatitis

Zweertjes

Pijnlijke, ronde zweertjes met witgele bodem en rode rand.

Roodheid & zwelling

Een rood, gezwollen of branderig slijmvlies.

Gevoelig bij eten

Vooral pijn bij zuur, pittig of hard voedsel.

Hinder bij praten/slikken

Bij uitgebreide of grote laesies.

Wanneer wél naar de tandarts of huisarts: een zweer die langer dan twee tot drie weken níét geneest, ongewoon groot is, steeds op dezelfde plek terugkomt, of gepaard gaat met andere klachten (koorts, huiduitslag, oog- of genitale afwijkingen). Een niet-genezende plek hoort beoordeeld te worden — zie ook mondkanker.

Diagnostiek

Hoe wordt de oorzaak achterhaald?

Aften worden meestal op het oog herkend; verder onderzoek is gericht op het uitsluiten van een onderliggende oorzaak wanneer het beloop afwijkt.

AnamneseHoe lang, hoe vaak, hoe pijnlijk; mogelijke triggers, medicatie, andere klachten elders in het lichaam.

MondinspectieAard, aantal, grootte en plaats van de laesies; passen ze bij aften of bij een andere vorm (infectie, prothese)?

Onderliggende oorzaak overwegenBij recidiverende aften: denken aan tekorten, een systeemziekte of een bijwerking van medicatie. Zo nodig bloedonderzoek of verwijzing.

Verwijzing bij aspecifiek beloopGeneest een laesie niet of is het beeld onduidelijk, dan volgt verwijzing voor nader onderzoek (bijvoorbeeld een biopt).

Behandeling

Terughoudend en symptoomgericht

Voor aften bestaat geen middel dat ze geneest of voorkomt; de behandeling is vooral geruststelling en pijnverlichting. De richtlijn is bewust terughoudend met ingrijpende middelen.

Geruststelling & afwachten

Eerste stap

De meeste aften genezen vanzelf binnen 1–2 weken zonder restverschijnselen. Uitleg hierover, plus het vermijden van uitlokkers (zuur, scherp voedsel), volstaat vaak.

Pijnverlichting (lidocaïne)

Bij veel pijn

Bij problemen met eten en drinken of veel pijn kan kortdurend een lokaal verdovend middel (lidocaïne) worden gebruikt om de klachten te verlichten.

Lokale corticosteroïden

Terughoudend

Alleen overwegen bij ernstige hinder die onvoldoende reageert op lidocaïne, na afweging van voor- en nadelen. Niet de standaard, zeker niet bij frequent recidiverende aften.

Oorzaakgerichte behandeling

Op indicatie

Bij een aantoonbare oorzaak: een tekort aanvullen, een scherpe rand of prothese aanpassen, of in overleg een uitlokkend medicijn heroverwegen. Infectieuze vormen (schimmel, virus) krijgen hun eigen behandeling.

Antibiotica horen hier niet thuis. Aften zijn geen bacteriële infectie; antibiotica helpen er niet tegen. Wees ook voorzichtig met sterke mondspoelingen op eigen initiatief — die kunnen het slijmvlies juist verder prikkelen.

Zelf doen

Wat je zelf kunt doen

Vermijd uitlokkers. Mijd tijdelijk zuur, pittig en hard voedsel; kies zachte, neutrale voeding tijdens een opvlamming.

Poets zacht. Een zachte borstel en voorzichtig poetsen voorkomen extra wondjes; let op scherpe randen.

Beperk triggers. Herken je eigen uitlokkers (stress, bepaalde producten) en probeer die te beperken.

Let op het beloop. Geneest een zweer niet binnen 2–3 weken of komt hij steeds terug? Laat het beoordelen.

Richtlijnen

Stomatitis volgens de richtlijnen

Richtlijnen

Voor aften is de NHG-behandelrichtlijn Aften leidend, mede tot stand gekomen met tandheelkundigen, dermatologen en reumatologen. Kern: aften zijn meestal onschuldig en zelflimiterend, de behandeling is symptomatisch en terughoudend — pijnverlichting met lidocaïne bij veel hinder, en pas bij ernstige klachten een afweging rond lokale corticosteroïden.

De richtlijn wijst er nadrukkelijk op om bij recidiverende aften aan een onderliggende systeemziekte of een bijwerking van medicatie te denken, en om bij een aspecifiek beloop te verwijzen. Voor de mondhoekvariant bestaat de NHG-richtlijn Stomatitis angularis.

De rode draad sluit aan op de bredere KIMO-filosofie: geen overbehandeling, alert zijn op niet-genezende of afwijkende laesies, en de oorzaak aanpakken in plaats van alleen het symptoom. Meer over KIMO →

Zie ook

Verwante onderwerpen

Orale candidiasis — een infectieuze vorm van stomatitis door de gist Candida.
Hyposalivatie & Xerostomie — een droge mond maakt het slijmvlies kwetsbaarder voor ontsteking.
Mondkanker — een niet-genezende zweer of plek vraagt om beoordeling.
Parodontitis — een andere, chronische ontsteking in de mond (van het tandvlees).