Wat is parodontitis?
Ontsteking die het fundament aantast
Tanden staan vast in het parodontium: het geheel van tandvlees, bindweefselvezels, wortelcement en kaakbot. Bij parodontitis raakt dit fundament chronisch ontstoken door bacteriën in de tandplaque en tandsteen langs en onder de tandvleesrand.
Het lichaam reageert met een ontstekingsreactie die — bij aanhoudende plaque en bij vatbaarheid — het eigen steunweefsel afbreekt. Er ontstaan verdiepte ruimtes tussen tand en tandvlees (pockets), het tandvlees trekt terug en het kaakbot verdwijnt geleidelijk. Dit botverlies is onomkeerbaar: behandeling kan het proces stoppen, maar verloren bot groeit in de regel niet vanzelf terug.
Het verschil
Gingivitis of parodontitis?
Bijna iedereen heeft weleens tandvleesontsteking. Het cruciale onderscheid is of er al steunweefselverlies is opgetreden.
Gingivitis
Ontsteking van alleen het tandvlees
Rood, gezwollen tandvlees dat bloedt bij poetsen, veroorzaakt door plaque. De vezels en het bot zijn nog intact; er is géén aanhechtings- of botverlies.
Omkeerbaar met goede mondhygiëneParodontitis
Ontsteking mét steunweefselverlies
De ontsteking is dieper gegaan: er zijn pockets, aanhechtingsverlies en botverlies op de röntgenfoto. Onbehandeld kunnen tanden los gaan zitten.
Botverlies onomkeerbaar — wel te stoppenGingivitis gaat lang niet altijd over in parodontitis, maar parodontitis begint vrijwel altijd als gingivitis. Gingivitis op tijd aanpakken is daarmee de belangrijkste manier om parodontitis te voorkomen.
Herkennen
Signalen van parodontitis
Parodontitis verloopt vaak sluipend en lang zonder pijn — daardoor wordt het laat opgemerkt. Let op deze signalen:
Omdat parodontitis lang pijnloos blijft, is bloedend tandvlees géén onschuldig detail maar een signaal om serieus te nemen. Gezond tandvlees bloedt niet.
Risicofactoren
Waarom de één wel en de ander niet?
Plaque is de oorzaak, maar de vatbaarheid verschilt sterk per persoon. Enkele factoren verhogen het risico of de snelheid van afbraak duidelijk:
🚬 Roken
De sterkste beïnvloedbare risicofactor. Verhoogt het risico en de progressie, en maskeert bloeding doordat het tandvlees minder doorbloed is.
🩸 Diabetes
Slecht gereguleerde diabetes versnelt parodontitis — en omgekeerd bemoeilijkt parodontitis de bloedsuikerregulatie (tweerichtingsverband).
🧬 Erfelijke aanleg
De individuele afweerreactie op plaque is deels genetisch bepaald; parodontitis komt vaker voor binnen families.
😬 Stress & leefstijl
Stress, ongezonde voeding en overgewicht kunnen de ontstekingsreactie ongunstig beïnvloeden.
🪥 Mondhygiëne
Onvoldoende dagelijkse plaqueverwijdering, zeker tussen de tanden, houdt de ontsteking in stand.
💊 Medicatie & hormonen
Bepaalde medicijnen en hormonale veranderingen (zwangerschap) kunnen het tandvlees gevoeliger maken voor ontsteking.
Screening
Screenen met de DPSI / PPS
In Nederland wordt het parodontium routinematig gescreend met de DPSI (Dutch Periodontal Screening Index). In de NVvP-richtlijn is dit vereenvoudigd tot de PPS (Periodieke Parodontale Screening), die de patiënt op basis van de bevindingen in drie categorieën indeelt — die bepalen het vervolg.
Geen verdieping > 3,5 mm
Geen verdere parodontale diagnostiek nodig. Bij lichte ontsteking volstaat preventie en mondhygiëne-instructie.
Pockets tot ±5,5 mm
Verdergaande diagnostiek is geïndiceerd om de werkelijke behandelbehoefte vast te stellen.
Diepe pockets & afbraak
Pockets ≥ 6 mm en/of duidelijke afbraak. Volledige parodontale diagnostiek en behandeling volgens protocol.
De screening gebeurt met een pocketsonde: een dun, gemarkeerd instrumentje waarmee de diepte tussen tand en tandvlees pijnloos wordt gemeten. Bloeding na sonderen is een belangrijke ontstekingsmaat.
Classificatie
Stadium en graad (EFP/AAP 2018)
Sinds 2018 geldt internationaal een classificatie van de European Federation of Periodontology (EFP) en de American Academy of Periodontology (AAP), in Nederland ingevoerd door de NVvP. Eenmaal vastgesteld dát er parodontitis is (ontsteking én afbraak), wordt deze beschreven met een stadium (ernst en uitgebreidheid) en een graad (snelheid van progressie). Het stadium vormt de basis van het zorgplan, de graad stuurt het individuele behandelplan.
Stadium — ernst & complexiteit
| Stadium | Globale betekenis |
|---|---|
| I | Beginnende parodontitis; beperkt aanhechtings- en botverlies. |
| II | Matige parodontitis; duidelijk maar nog beperkt botverlies. |
| III | Ernstig, met kans op tandverlies; diepe pockets, furcaties. |
| IV | Zeer ernstig, met uitgebreide afbraak en verstoorde kauwfunctie. |
Graad — snelheid van progressie
| Graad | Progressie & modificerende factoren |
|---|---|
| A | Langzame progressie; ratio botverlies/leeftijd laag. |
| B | Matige progressie (standaard uitgangspunt). |
| C | Snelle progressie. Roken en (ontregelde) diabetes verhogen de graad. |
Let op: dit is een vereenvoudigde weergave. De graad wordt onder meer bepaald via de verhouding tussen botverlies (op de röntgenfoto) en leeftijd, en altijd door de behandelaar vastgesteld. De vroegere termen "chronische" en "agressieve" parodontitis worden in deze classificatie niet meer gebruikt.
Behandeling
Het paro-traject stap voor stap
De behandeling volgt een geprotocolleerd, volgtijdelijk traject: eerst de ontsteking de baas worden met niet-chirurgische middelen, dan herbeoordelen, en pas zo nodig chirurgie. Nazorg is geen sluitstuk maar een blijvend onderdeel.
Antibiotica zijn géén standaardonderdeel: ze worden hoogstens aanvullend en zeer terughoudend ingezet, op indicatie en soms op geleide van microbiologisch onderzoek. De basis blijft altijd mechanische plaqueverwijdering en goede zelfzorg.
Mond & lichaam
Parodontitis en de algemene gezondheid
Parodontitis staat niet op zichzelf. De chronische ontsteking en de bacteriën hebben aantoonbare verbanden met aandoeningen elders in het lichaam — vaak in twee richtingen.
↔ Verbanden in twee richtingen
De relaties verschillen in bewijskracht, maar onderstrepen waarom mondzorg en algemene zorg samen optrekken. De sterkste en best onderbouwde wisselwerking is die met diabetes.
Bij diabetes is afstemming tussen tandarts/mondhygiënist en huisarts of internist zinvol: parodontitisbehandeling kan bijdragen aan een betere bloedsuikerregulatie, en goede diabetesregulatie helpt het tandvlees.
Zelf doen
Wat je zelf kunt doen
Richtlijnen
Parodontitis volgens de richtlijnen
De zorg rond parodontitis volgt in Nederland de richtlijn Parodontale Screening, Diagnostiek en Behandeling in de Algemene Praktijk van de Nederlandse Vereniging voor Parodontologie (NVvP). Screening (DPSI/PPS), diagnostiek, behandeling en nazorg verlopen volgens een geprotocolleerd, volgtijdelijk traject, met de niet-chirurgische initiële behandeling als hoeksteen.
Voor de indeling wordt de internationale classificatie van 2018 (EFP/AAP) gebruikt, met stadiëring en gradering. Het KIMO sluit hierop aan met de richtlijn Röntgenologisch onderzoek, die voorschrijft welke opnamen bij diagnostiek en follow-up passend zijn — met terughoudendheid als uitgangspunt en geen screenend röntgenonderzoek.
De rode draad: tijdig screenen, ontsteking beheersen met zelfzorg en reiniging, en terughoudend zijn met chirurgie en antibiotica. Meer over KIMO →
Zie ook
Verwante onderwerpen
- Cariës — de andere grote plaque-gerelateerde aandoening, van de tand zelf.
- Hyposalivatie — een droge mond verhoogt plaquevorming en ontstekingsrisico.
- Mondkanker — een andere reden voor regelmatige, systematische controle van de mond.
- Tanderosie — blootliggende tandhalzen door terugtrekkend tandvlees zijn gevoeliger voor slijtage.